Những kẻ xuất chúng

0
851

Tóm lược ý chính của sách:

Tóm tắt chương 1 – Hiệu ứng Matthew

Chương 2 – 10.000 giờ tập luyện

Cuốn sách này có ích gì cho tôi? Tại sao thành công “tự thân” chỉ là một truyền thuyết.

Đã bao giờ bạn đọc cuốn tiểu sử của một nhân vật nổi tiếng mà bí quyết thành công của họ chỉ nhờ sự may mắn? Có lẽ không. Thay vào đó, khi nói đến những câu chuyện thành công, mọi người thường nghĩ họ hẳn phải vươn đến đài vinh quang nhờ tài năng và nỗ lực. Đây là truyền thuyết về nhóm người “tự thân lập nghiệp”, và những mẩu tóm tắt này sẽ cho bạn thấy rằng đó chỉ là những lời đồn thiếu căn cứ. Bạn sẽ thấy rất nhiều nhân tố vô hình ảnh hưởng đến thành công của một người, và đa phần nằm ngoài sự kiểm soát của họ. Trong những phần tiếp theo, bạn sẽ học được tại sao Bill Gate và nhóm Beatles trở nên thành công đến vậy; Tại sao sinh nhật của bạn có thể khiến bạn không bao giờ trở thành một siêu sao khúc gôn cầu; và trồng lúa thì có liên hệ gì với kỹ năng giải toán.

Văn hóa của chúng ta tôn vinh những câu chuyện về “cá nhân tự lập”.

Nếu ta gặp một nhà toán học xuất chúng, ta thường cho rằng tài năng tư duy logic của anh ta, về cốt lõi, là do bẩm sinh. Ta cũng nghĩ điều tương tự đối với sự khéo léo của các vận động viên chuyên nghiệp, cảm nhận về nhịp điệu của các nhạc sĩ, hay kĩ năng giải quyết vấn đề của các lập trình viên.

Điều này là do chúng ta tự nhiên có xu hướng gán thành tích của một người là do nỗ lực và khả năng bẩm sinh của họ. Khi Jeb Bush ra tranh cử chức thống đốc bang Florida, ông tự gọi mình là “một người tự lập” như một phần trong chiến dịch của mình. Quả thự, tuyên bố đó là trò hề, bởi trong gia đình nhà ông có 2 Tổng thống Mỹ, một giám đốc ngân hàng phố Wall giàu có, và một nghị sĩ Mỹ. Tuy nhiên, chủ nghĩa cá nhân rất quan trọng trong văn hóa người Mỹ, vì vậy ông đã tận dụng nó.

Thành tích của Jeb Bush khiến ông trở thành một người xuất chúng – một người đã giành được kì tích về mặt thống kê. Nhưng giống như xuất thân đầy lợi thế của Bush đã giúp ông vươn lên, các yếu tố bên ngoài khác cũng giúp những kẻ xuất chúng vượt lên trung bình.

Ta đặt quá nhiều niềm tin vào các cá nhân và bảng thành tích “tôi tự làm ra” của họ tới mức quên mất các yếu tố khác.

Truyền thuyết về “anh hùng tự thân” chỉ là một ảo tưởng – nhưng rất rất phổ biến.

Một khi bạn đạt đến một ngưỡng nhất định, tập luyện thêm không còn giúp bạn thành công.

Mặc dù tài năng bẩm sinh quan trọng, nhưng có chiều cao khoảng 6’10’’ không đảm bảo bạn có 1 hợp đồng bóng rổ triệu đô, và có chỉ số IQ cao ngất ngưởng không có nghĩa bạn thành chủ nhân giải Nobel. Tại sao lại thế?

Những phẩm thúc đẩy sự thành công – như chiều cao đối với các cầu thủ bóng rổ hay trí thông minh tính toán với các nhà toán học – có một “ngưỡng” nào đấy. Ví dụ, sau khi đạt được một độ cao nhất định, có thêm vài cm không đem lại sự khác biệt lớn cho một cầu thủ bóng rổ.

Điều tương tự cũng đúng trong ngành giáo dục: một số trường luật hạ các tiêu chuẩn đầu vào thấp xuống cho các nhóm dân tộc thiểu số dưới chính sách ưu tiên. Những sinh viên này thường hoạt động kém hơn một chút so với các sinh viên da trắng, nhưng khi xem xét công việc của họ sau khi ra trường, sự khác biệt này đã biến mất. Cho dù họ có thể hiện kém hơn trước và trong khi học trường luật, nhóm thiểu số này có mức lương ngang bằng, nhiều bằng khen như nhau, và cũng đóng góp rất nhiều cho giới luật gia như những người bạn da trắng của họ.

Giống như chiều cao của các cầu thủ bóng rổ chỉ có giá trị đến một ngưỡng nào đấy, sau khi bạn có đủ chuyên môn luật, các yếu tốt khác bắt đầu đóng vai trò quan trọng hơn. Các kĩ năng và phẩm chất liên quan là những nền tảng cần thiết để thành công trong một lĩnh vực – bạn không thể là chuyên gia luật hàng đầu nếu bạn không có kĩ năng lý luận logic – tuy nhiên, khi bạn chạm đến ngưỡng, việc tiếp tục tập luyện kĩ năng sẽ không thể đưa bạn tiến xa. Những thứ khác như kĩ năng xã hội, kết nối, hay thậm chí may mắn, thì có thể.

Những chuyên gia hàng đầu trong bất cứ lĩnh vực nào cần ít nhất 10000 giờ luyện tập – không phải chuyện đơn giản.

Mặc dù tài năng chắc chắn là một thành phần quan trọng trong công thức thành công, nhưng bạn cũng phải cực kì chăm chỉ. Bill Gates đã dành rất nhiều thời gian để học lập trình máy tính. Nhóm Beatles đã dành rất nhiều thời gian trên sân khấu. Đúng là họ rất giỏi, nhưng nhờ tập luyện bền bỉ thì họ mới vươn tới đẳng cấp thế giới.

Để trở thành chuyên gia trong bất cứ thứ gì, các nghiên cứu cho thấy bạn cần dành một khoảng thời gian tối thiểu – khoảng 10,000 giờ – luyện tập. Tất nhiên, không phải ai cũng có cơ hội thực hành như vậy.

Trước hết, bạn cần có cơ hội bắt đầu sớm để có thể thực hành càng nhiều càng tốt và đảm bảo một sự khởi đầu lợi thế trong cuộc đua. Ngoài ra, bạn hoặc gia đình của bạn cũng cần phải có nguồn lực để hỗ trợ; nếu dành 40 tiếng/tuần để cố gắng trở thành một nghệ sĩ violin nổi tiếng thế giới, bạn làm gì còn thời gian làm việc nhà.

Tùy thuộc vào những gì bạn muốn làm bạn sẽ cần tiếp cận các thiết bị tiên tiến, các thiết bị hiện đại đắt tiền. Lời động viên từ gia đình, bạn bè, huấn luyện viên, giáo viên, và người quen bạn gặp trên đường có đều sẽ giúp ích.

Nếu bạn may mắn, như Bill Gates hay nhóm Beatles, bạn sẽ có tất cả những điều này. Tuy nhiên, có rất nhiều người không ủng hộ, vì vậy họ thực sự thiếu cơ hội để có thể trở thành chuyên gia số một trong lĩnh vực mình chọn.

Tháng sinh của bạn có thể có ảnh hưởng rất lớn đến những gì bạn đạt được.

Tuổi tương đối của bạn – số tuổi trong tương quan với bạn bè đồng chăng lứa – có thể là con dao hai lưỡi.

Đây là một ví dụ: Tại Canada, trong các giải đấu khúc côn cầu thiếu niên, độ tuổi gia nhập hợp lệ là ngày 1 tháng 1. Tất cả những trẻ sinh cùng một năm dương lịch sẽ tranh đấu với nhau. Có vẻ công bằng, phải không?

Tất nhiên không. Nó khiến những đứa sinh tháng 1 chiến đấu so với những đứa trẻ được sinh ra vào cuối tháng 12. Nói cách khác, những đứa trẻ sinh cuối năm sẽ phải cạnh tranh với lũ bạn lớn mình gần một tuổi.

Hệ thống này không chỉ bất công mà còn tạo ra hiện thực hóa lời tiên đoán: các huấn luyện viên sẽ khen ngợi những đứa trẻ 9 tuổi tốt nhất bởi vì chúng khỏe hơn, chơi tốt hơn, nhưng thực tế là chúng chỉ già dặn hơn – một năm thôi cũng đủ tạo ra sự khác biệt lớn lao khi nó chiếm tới 1/8 cuộc đời bạn.

Những đứa trẻ có lợi thế về tuổi tác giành được nhiều khuyến khích và cơ hội để cải thiện vào giai đoạn quan trọng nhất trong giai đoạn phát triển ấn tượng. Đây được gọi là lợi thế tích lũy, và đó là lý do tại sao các cầu thủ khúc côn cầu chuyên nghiệp tại Canada có ngày sinh thuộc nửa đầu năm hơn là nửa cuối.

Bạn có thể sẽ nghĩ, “Hey, không có vấn đề gì lớn – Tôi không chơi khúc côn cầu. Tôi thậm chí không phải người Canada!”

Nhưng tuổi tương đối có thể tạo ra các cơ hội không bình đẳng trong bất kỳ lĩnh vực nào sử dụng ngày giới hạn hàng năm để chia mọi người thành các nhóm dựa trên tuổi. Hầu hết các giải đấu thể thao có chúng. Một nơi khác? Các nhà trường.

Vì vậy, một bé gái 5 tuổi có độ tập trung ngắn hạn khiến em vẽ nghệch ngoạc để làm bài tập chính tả của mình có thể lớn lên với suy nghĩ mình là “đứa trẻ có vấn đề.” Đồng thời, một đứa trẻ 6 tuổi bình tĩnh khác ngồi cạnh cô có thể sau này vào Harvard.

Cách bạn được nuôi dạy cũng ảnh hưởng lớn đến mức độ thành công của bạn.

Sau khi kĩ năng của bạn đạt đến một “ngưỡng”, những khả năng tự nhiên sẽ không còn quan trọng nhiều hành trình tìm kiếm thành công của bạn. Một yếu tố quan trọng hơn nhiều là bạn có trí thông minh thực tế hay không.

Trí thông minh thực tế là kiến ​​thức “theo qui trình”: biết cách diễn giải và xử lý các tình huống xã hội để đạt được thứ bạn muốn – nói cách khác, nên hỏi ai, điều gì, và khi nào. Khả năng tương tác và đàm phán với các nhân vật có thẩm quyền có thể giúp mọi người tiến gần hơn đến mục tiêu của họ.

Kiến thức này không sinh ra đã có. Nhà xã hội học Nhà xã hội học Annette Lareau phát hiện ra rằng những phụ huynh giàu có truyền cho con mình cảm giác “tôi có quyền” nhiều hơn so với các bậc cha mẹ thuộc tầng lớp thấp hơn. Nói chung, họ làm điều này bằng cách quan tâm nhiều hơn đến con cái của họ, hay ít nhất cung cấp cho đứa trẻ các hoạt động phong phú, thúc đẩy phát triển trí tuệ.

Họ dạy con cái họ đòi hỏi sự tôn trọng và tùy chỉnh tình huống phù hợp với nhu cầu của chúng. Nói cách khác, họ dạy cho trẻ thông minh thực tế.

Trái lại, những cha mẹ nghèo thường sống khép nép, và để trẻ đi theo mô hình “tăng trưởng tự nhiên. Điều này có nghĩa là trẻ em từ các hộ nghèo thường ít được dạy về trí thông minh thực tế, điều này làm giảm triệt để cơ hội thành công của chúng.

Tác động của năm sinh lên thành công

Những lợi thế “bất công” trong cuộc đời có rất nhiều nguồn gốc.

Hãy xem xét một vài tỉ phú công nghệ có tên tuổi lớn: Bill Gates, Steve Jobs, và đồng sáng lập Sun-Microsystems, Bill Joy. Tất cả bọn họ đều sinh ra với tài năng lý luận logic xuất chúng, cũng như đầy tham vọng, trí thông minh thực tiễn, và cơ hội để thực hành các kĩ năng của mình. Bí ẩn của thành công đã bị bóc mẽ?

Hãy từ từ. Họ không chỉ có những điều kiện đó; họ còn có cơ hội giúp họ có thể thực hành 10,000 giờ lập trình máy tính vào đúng thời điểm trong lịch sử.

Để có thể tận dụng xu hướng ngành phần mềm luôn thay đổi, họ phải được sinh đúng lúc: đủ muộn để truy cập vào một mô hình máy tính mới giúp dễ dàng khắc phục các lỗi lập trình, nhưng không quá muộn để không bị người khác chớp mất ý tưởng. Họ cũng phải đúng tuổi khi bắt đầu công ty; nếu già hơn, họ có thể lại quan tâm đến chuyện “yên ổn” hơn là chấp nhận rủi ro lớn giúp họ thành công.

Không phải mọi ông trùm công nghệ thành công đều ra đời trong những năm từ 1954 đến 1956, nhưng thực tế là nhiều người cho rằng việc ở đúng nơi, đúng thời điểm là vấn đề.

Bạn từ đâu đến – về mặt địa lý và văn hóa -có thể ảnh hưởng lớn đến những gì bạn đạt được.

Bạn có thể quen thuộc với định kiến ​​rằng người châu Á giỏi toán. Một số có thể thốt lên, “Động chạm chính trị!” khi nghe điều này, nhưng một số khía cạnh của văn hóa phương Đông thực tế thúc đẩy sinh viên toán học giỏi hơn. Đầu tiên là ngôn ngữ. Khi trẻ học đếm số bằng từ trong ngôn ngữ châu Á, chúng cũng tự động học cách cộng các số, do đó phát triển năng khiếu toán học từ rất sớm.

Ngoài ngôn ngữ, gạo – ngũ cốc là lương thực chính của người châu Á – cũng khuyến khích các sinh viên học toán bởi vì nghề trồng lúa yêu cầu kỉ luật lao động cao hơn. Trồng lúa khó hơn nhiều so với trồng trọt phương Tây. Một vụ lúa bội thu đòi hỏi sự chính xác, hợp tác và kiên nhẫn.

Các chế độ phong kiến ở châu Âu làm nông dân không thu được nhiều lợi ích; họ phải chuyển hầu hết hoa màu của họ cho các địa chủ bất nhân, nhưng các hệ thống như vậy không phổ biến ở châu Á, vì vậy việc trồng lúa mang lại một mối quan hệ rõ ràng giữa nỗ lực và phần thưởng. Kết quả là, một nền văn hóa làm việc chăm chỉ phát triển; có một câu tục ngữ lâu đời minh họa điều này rất rõ, “Không ai dậy trước bình minh 360 ngày trong một năm lại không thể làm gia đình anh ta giàu có.”

Điều này có liên quan gì đến toán học? Giống như trồng lúa, toán đòi hỏi rất nhiều tư duy: bạn có thể dành cả giờ để cố gắng hiểu ra tại sao đáp án là 19,473.6 chứ không phải là -17. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng các sinh viên phương Tây bỏ cuộc trước các vấn đề toán học sớm hơn nhiều bạn bè châu Á.

Vậy nên, đúng là dân châu Á thường giỏi toán hơn; nó là một phần trong di sản văn hóa của họ. Những người có tổ tiên làm việc trên các cánh đồng lúa thường thừa hưởng thái độ làm việc rất có ích cho việc học toán. Xu hướng này vẫn tồn tại, thậm chí các thế hệ sau khi các gia đình đã không quan tâm đến trồng lúa.

Nếu chúng tôi nhận ra tầm quan trọng của di sản văn hóa, chúng tôi có thể giúp nhiều người làm việc hướng tới thành công – và tránh thất bại.

Có những ngoại lệ không được tôn vinh quá, chẳng hạn như tai nạn máy bay. Chúng xảy ra là do sự tích tụ của một chuỗi những lỗi nhỏ không đáng có có thể là không đáng kể. Nhưng giống như Bill Gates gặp được cơ hội may mắn hết lần này đến lần khác, các phi công có thể gặp phải một loạt các vấn đề nhỏ gây ra thảm họa.

Một ví dụ là Hãng hàng không Hàn Quốc, trước năm 2000, bị mang tiếng không an toàn. Tỉ lệ tai nạn của họ cao hơn 17 lần so với trung bình ngành. Nguyên nhân cho vấn đề này rất có thể là một di sản khác của văn hóa Hàn Quốc, giống như quan niệm dân châu Á làm toán.

Văn hóa Hàn Quốc coi trọng sự phục tùng và cho rằng người ta luôn nên coi trọng ý kiến cấp trên. Vì vậy, nếu cơ trưởng mắc lỗi, các phi hành đoàn cấp thấp hơn sẽ không dám cãi lời cơ trưởng bởi vì văn hóa không khuyến khích họ làm thế.

Một trong những vụ tai nạn của Hãng hàng không Hàn Quốc tại đảo Guam có thể bắt nguồn từ những thất bại trong giao tiếp như vậy. Cơ phó của chuyến bay cố gắng bảo người cơ trưởng đã kiệt sức rằng tầm nhìn đường bay quá kém, nhưng, để tránh xúc phạm cơ trưởng bằng một mệnh lệnh rõ ràng, anh ta chỉ nói,

“Anh có nghĩ là trời mưa to hơn không? Ở khu vực này ấy?”

Người cơ trưởng phớt lờ lời bình luận rón rén của cơ phó về thời tiết – và máy bay của họ rơi xuống một ngọn đồi.

Sau một cuộc cải cách thừa nhận vấn đề về di sản văn hóa thứ bậc cứng nhắc của Hàn Quốc có thể gây nguy hiểm cho máy bay, Hãng hàng không Hàn Quốc đã thuê một công ty Mỹ để cải thiện kĩ năng giao tiếp của phi hành đoàn. Ngày nay, mức độ an toàn của nó đã ngang bằng với các đối thủ cạnh tranh.

Nếu chúng ta nhận ra những lý do khiến những sân chơi không bình đẳng, chúng ta có thể tạo ra nhiều cơ hội hơn để mọi người thành công.

Các quy trình chúng tôi sử dụng để thu hút những tài năng non trẻ thành những câu chuyện thành công hiếm khi hiệu quả hoặc hiệu quả, dẫn đến bỏ sót nguồn nhân tài lớn.

Trong khúc côn cầu, ngày giới hạn hàng năm có nghĩa là đàn em sinh ra vào cuối năm phải thi đấu với những đứa trẻ lớn hơn chúng gần một tuổi. Nhưng một vận động viên khúc côn cầu sinh ngày 27 tháng 12 không thể để quay trở lại bụng mẹ để đợi đến sau ngày 1 tháng 1 mới ra đời để có lợi thế ngang bằng.

Rất nhiều cầu thủ lẽ ra đã có tương lai tươi sáng hơn nếu các nguồn lực không đổ vào những người có xuất phát điểm không công bằng nhờ sinh đúng thời điểm. Lợi ích tích lũy với người này đồng nghĩa với bất lợi với những người khác.

Tuy nhiên một khi lỗ hổng này được ghi nhận, nó có thể được sửa chữa. Thay vì sử dụng ngày giới hạn hàng năm, ta có thể chia những cầu thủ trẻ thành 4 nhóm nhỏ cho tới khi lợi thế về độ tuổi tương đối. Các em sinh từ tháng 1-3 có thể chơi trong một nhóm, tháng 4-6 trong một nhóm khác…

Các trường học cũng vậy. Thay vì ngồi lại và cho phép con cái của những bậc cha mẹ giàu có tiếp cận với nhiều cơ hội hơn, chúng ta có thể tạo ra các chương trình như South Bronx’s KIPP – (Chương Trình Kiến Thức Là Sức Mạnh) của học viện – trường trung học chất lượng cao dành cho những học sinh đến từ các khu vực có thu nhập thấp. Mặc dù không phải thi sát hạch hay đề ra tiêu chí tuyển sinh, và đa phần học sinh có hoàn cảnh khó khăn, KIPP vẫn có thể giúp 84% học sinh của mình đạt thành tích về toán cao bằng hoặc cao hơn cấp lớp 8. 

Tóm lại

Thông điệp chính trong cuốn sách này là:

Không một ai có thể chỉ dựa trên chính họ mà thành công được. Đỉnh cao vinh quang là kết quả của một một loạt các cơ hội, may rủi, và ngẫu nhiên kết hợp lại để tạo các điều kiện chính xác giúp họ đạt được thành tích như vậy.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here